ડિજિટલ ક્રાંતિ સાથે સાયબર છેતરપિંડીનો પડછાયો

 ડિજિટલ ક્રાંતિ સાથે સાયબર છેતરપિંડીનો પડછાયો

++++++++++++++++++++

સગવડ વધી છે, પરંતુ સાવચેતી પણ એટલી જ જરૂરી બની છે

+++++++++++++++++++(

ભારતમાં ડિજિટલ ક્રાંતિએ સામાન્ય માણસના જીવનમાં મોટો બદલાવ લાવ્યો છે. થોડાં વર્ષો પહેલાં જે કામ માટે બેંકની લાઇનમાં ઊભા રહેવું પડતું હતું, તે આજે મોબાઈલની એક ક્લિકથી થઈ જાય છે.

પૈસા મોકલવા હોય, બિલ ભરવું હોય, ખરીદી કરવી હોય કે બેંકનું કામ કરવું હોય, બધું હાથમાં રહેલા મોબાઈલથી શક્ય બન્યું છે.

યુપીઆઈ, મોબાઈલ બેંકિંગ, ઓનલાઈન ખરીદી અને ઈ-કોમર્સે જીવનને ઝડપી અને સરળ બનાવ્યું છે. પરંતુ ડિજિટલ સગવડ સાથે સાયબર છેતરપિંડીનું જોખમ પણ વધ્યું છે.

ડિજિટલ સુવિધા સાથે જવાબદારી

આજે બેંક જાણે આપણા ઘરમાં આવી ગઈ છે. પરંતુ ઘરમાં તિજોરી હોય તો તેની ચાવી સાચવવાની જવાબદારી પણ આપણી જ હોય છે.

તેવી જ રીતે મોબાઈલમાં બેંક હોય તો પાસવર્ડ, ઓટીપી અને પિનની સુરક્ષા પણ આપણી જવાબદારી છે.

પાસવર્ડ એટલે ગુપ્ત પ્રવેશ શબ્દ. ઓટીપી એટલે એક વખત ઉપયોગમાં લેવાતો ગુપ્ત કોડ. પિન એટલે વ્યક્તિગત ગુપ્ત નંબર.

આ માહિતી કોઈ અજાણ્યા વ્યક્તિને આપવી નહીં.

પૈસા મેળવવા માટે પિનની જરૂર નથી

જો કોઈ વ્યક્તિ કહે કે તમારા ખાતામાં પૈસા જમા કરવા માટે યુપીઆઈ પિન નાખો, તો સાવધાન થઈ જવું જોઈએ.

યુપીઆઈ પિન ચુકવણીને મંજૂરી આપવા માટે વપરાય છે. તેથી પૈસા મેળવવાના બહાને કોઈ પિન માંગે તો તેની વાત પર વિશ્વાસ ન કરવો.

અજાણ્યો ક્યુઆર કોડ પણ તરત સ્કેન ન કરવો. ક્યુઆર કોડ એટલે કેમેરાથી સ્કેન કરી શકાય એવો ડિજિટલ કોડ.

સ્કેન કર્યા પછી જો ચુકવણીની પ્રક્રિયા શરૂ થાય અને તમે પિન નાખો, તો તમારા ખાતામાંથી નાણાં જઈ શકે છે.

લોભામણી ઓફરથી સાવધાન

“તમારી લોટરી લાગી છે.”

“તમને નોકરી મળી છે.”

“તમને સસ્તી લોન મળશે.”

આવી લાલચ આપતી વાતો સાથે ઘણી વખત લિંક મોકલવામાં આવે છે.

લિંક એટલે ઈન્ટરનેટના કોઈ પેજ સુધી પહોંચવાનો રસ્તો. અજાણી લિંક ખોલતા પહેલાં રોકાવું જોઈએ.

ઓફર સાચી લાગે તો પણ તેની સત્તાવાર વેબસાઈટ અથવા સંસ્થાના સત્તાવાર નંબર પરથી તપાસ કરવી જોઈએ.

કૃત્રિમ બુદ્ધિથી વધતો નવો ખતરો

આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ એટલે કૃત્રિમ બુદ્ધિ. આ ટેકનોલોજી ખૂબ ઉપયોગી છે. પરંતુ તેનો દુરુપયોગ પણ થઈ શકે છે.

વોઈસ ક્લોનિંગ એટલે કોઈ વ્યક્તિના અવાજ જેવી નકલ બનાવવાની પદ્ધતિ.

હવે છેતરપિંડી કરનાર સગા કે મિત્ર જેવા અવાજમાં ફોન કરી શકે છે. તે મુશ્કેલીમાં હોવાનો દાવો કરીને તરત પૈસા મોકલવા કહી શકે છે.

આવા સમયે માત્ર અવાજ સાંભળીને વિશ્વાસ ન કરવો.

ફોન બંધ કરો અને સંબંધિત વ્યક્તિને તેના જાણીતા નંબર પર પાછો ફોન કરીને ખાતરી કરો.

ડીપફેકથી વધુ સાવધાની

ડીપફેક એટલે કૃત્રિમ રીતે બનાવેલો એવો ફોટો, અવાજ અથવા વીડિયો જે અસલી જેવો દેખાય.

આજે કોઈનો ચહેરો દેખાય છે એટલે તે વ્યક્તિએ ખરેખર તે વાત કરી છે એવું જરૂરી નથી.

પરિચિત વ્યક્તિનો વીડિયો મળે તો પણ ગંભીર નાણાકીય નિર્ણય લેતાં પહેલાં તેની ખરાઈ કરવી જરૂરી છે.

સોશિયલ મીડિયા પર સંયમ

સોશિયલ મીડિયા આપણા જીવનનો ભાગ બની ગયું છે. પરંતુ દરેક માહિતી જાહેર કરવી યોગ્ય નથી.

જન્મતારીખ, ઘરનું સરનામું, મોબાઈલ નંબર, પરિવારની વિગતો અને અન્ય વ્યક્તિગત માહિતીનો અતિરેક ટાળવો જોઈએ.

ડિજિટલ ફૂટપ્રિન્ટ એટલે ઈન્ટરનેટ પર આપણી પ્રવૃત્તિઓના છોડી ગયેલા નિશાન.

આપણે જેટલી વધુ વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરીએ છીએ, તેટલી અજાણી વ્યક્તિ માટે આપણા વિશે માહિતી મેળવવી સરળ બની શકે છે.

ઓટીપી એટલે ડિજિટલ ચાવી

ઓટીપીને ડિજિટલ ચાવી કહી શકાય.

જેમ ઘરની ચાવી અજાણ્યા માણસને આપતા નથી, તેમ ઓટીપી પણ કોઈને આપવો નહીં.

કોઈ વ્યક્તિ પોતાને બેંક કર્મચારી, પોલીસ અધિકારી કે અન્ય અધિકારી તરીકે ઓળખાવે તો પણ તેની ઓળખની ખાતરી કર્યા વિના ગુપ્ત માહિતી આપવી નહીં.

ભૂલ થઈ જાય તો તરત કાર્યવાહી

સાયબર છેતરપિંડી થાય તો શરમ કે ડર રાખીને ચૂપ ન રહેવું.

ભારતમાં સાયબર ફ્રોડની ફરિયાદ માટે 1930 હેલ્પલાઈનનો ઉપયોગ કરી શકાય છે. સત્તાવાર સાયબર ક્રાઈમ પોર્ટલ પર પણ ફરિયાદ કરી શકાય છે.

જેટલી વહેલી ફરિયાદ કરવામાં આવે તેટલી વહેલી સંબંધિત કાર્યવાહી શરૂ થઈ શકે છે.

પૈસા પાછા મળશે તેની ખાતરી કોઈ આપી શકે નહીં. પરંતુ ફરિયાદ કરવામાં વિલંબ કરવો યોગ્ય નથી.

ઘરમાં ડિજિટલ શિક્ષણ જરૂરી

ડિજિટલ સુરક્ષા માત્ર યુવાનો માટેનો વિષય નથી.

બાળકો, વડીલો અને સામાન્ય મોબાઈલ વપરાશકર્તાઓ માટે પણ ડિજિટલ જાગૃતિ જરૂરી છે.

ઘરમાં એક સભ્ય સાયબર સુરક્ષા વિશે જાણતો હોય અને તે માહિતી બીજા સભ્યોને સમજાવે તો આખા પરિવારને તેનો લાભ મળે છે.

વડીલોને ખાસ કરીને અજાણ્યા ફોન, લિંક અને ક્યુઆર કોડ અંગે સમજાવવું જોઈએ.

ડિજિટલ ક્રાંતિ આપણી શક્તિ છે

ડિજિટલ ક્રાંતિ ભારતની મોટી શક્તિ છે. ડિજિટલ સુવિધાઓથી સમય અને મહેનત બંને બચી રહ્યાં છે.

પરંતુ ટેકનોલોજી જેટલી શક્તિશાળી બને છે, તેટલી જ સમજદારી જરૂરી બને છે.

અજાણ્યા માણસ પર તરત વિશ્વાસ ન કરવો.

અજાણી લિંક ન ખોલવી.

અજાણ્યો ક્યુઆર કોડ સ્કેન ન કરવો.

ઓટીપી અને પિન ક્યારેય જાહેર ન કરવા.

અને કોઈ શંકા હોય તો પહેલાં તપાસ કરવી.

થોડી ક્ષણની સાવચેતી આપણને મોટા નાણાકીય નુકસાનથી બચાવી શકે છે.

ડિજિટલ ઈન્ડિયા માત્ર ઝડપથી આગળ વધતું ભારત નથી. તે જાગૃત અને જવાબદાર ભારત પણ હોવું જોઈએ.

ડિજિટલ સુ

વિધાનો લાભ લઈએ. પરંતુ સુરક્ષાને ક્યારેય પાછળ ન રાખીએ.

કારણ કે ડિજિટલ દુનિયામાં સાવચેતી જ સૌથી મોટી સુરક્ષા છે.

— સુરેશ ભટ્ટ