બોળ ચોથ : ગાય-વાછરડાના નિર્મળ પ્રેમને વંદન કરવાનો પવિત્ર દિવસ
+++++++
*ભારતીય સંસ્કૃતિની જીવંત પરંપરા
* શ્રદ્ધાનો શણગાર અને ભક્તિનો રંગ
*તહેવારનો સાચો સંદેશ: જીવદયા અને
નવી પેઢી માટે સંસ્કારનો દિવસ
++++++++
ભારતીય સંસ્કૃતિની સૌથી મોટી વિશેષતા તેની જીવંત પરંપરા છે. અહીં તહેવારો માત્ર આનંદ માટે ઉજવાતા નથી. દરેક તહેવાર પાછળ જીવનનો કોઈ સુંદર સંદેશ હોય છે. આપણા પૂર્વજોએ પ્રકૃતિ, પ્રાણી અને માનવી વચ્ચેના સંબંધને ખૂબ મહત્વ આપ્યું હતું. તેથી જ ગાયને માતાનું સ્થાન મળ્યું. ગાય અને વાછરડાના સંબંધમાં તેમને માતૃત્વની પવિત્રતા દેખાઈ.
શ્રાવણ માસની વદ ચોથ એટલે બોળ ચોથ. ગુજરાતના લોકજીવનમાં આ તહેવારનું આગવું સ્થાન છે. આ દિવસે ગાય અને વાછરડાની પૂજા કરવામાં આવે છે. મહિલાઓ શ્રદ્ધાપૂર્વક વ્રત રાખે છે અને પરિવારના સુખ તથા સંતાનના કલ્યાણ માટે પ્રાર્થના કરે છે. બોળ ચોથ માત્ર ધાર્મિક વિધિ નથી, તે માતાના નિ:સ્વાર્થ પ્રેમ અને જીવદયાની ભાવનાને વંદન કરવાનો દિવસ છે.
શ્રાવણ માસને ભક્તિનો મહિનો માનવામાં આવે છે. મંદિરોમાં ઘંટનાદ ગૂંજે છે અને ઘરોમાં પૂજા-પ્રાર્થનાનું વાતાવરણ હોય છે. આવા પવિત્ર માસમાં આવતી બોળ ચોથ લોકજીવનને વધુ ભાવનાત્મક બનાવે છે.
આ દિવસે સવારથી જ ઘરમાં ધાર્મિક વાતાવરણ જોવા મળે છે. મહિલાઓ સ્નાન કરીને વ્રતનો સંકલ્પ લે છે. ગાય અને વાછરડાને કંકુ, ચોખા અને ફૂલોથી શણગારીને તેમની પૂજા કરે છે. ઘણા પરિવારોમાં બોળ ચોથની કથા સાંભળવાની પરંપરા પણ છે. આ કથા દ્વારા તહેવારનો સાચો અર્થ નવી પેઢી સુધી પહોંચે છે.
ગાય અને વાછરડાનો સંબંધ ખૂબ જ લાગણીસભર હોય છે. વાછરડું હંમેશા પોતાની માતાની આસપાસ ફરતું હોય છે અને ગાય પણ પોતાના વાછરડાની ખૂબ કાળજી રાખે છે.
આ સંબંધમાં માતૃત્વની નિ:સ્વાર્થ લાગણી જોવા મળે છે. બોળ ચોથના દિવસે આ જ લાગણીની પૂજા કરવામાં આવે છે. ગાયને માતાનું સ્થાન આપવાની પરંપરા આપણા સમાજમાં ઘણી જૂની છે. ગામડાના જીવનમાં ગાય પરિવારનો એક મહત્વનો ભાગ હતી. તેના દૂધથી પરિવારનું પોષણ થતું અને તેનું જીવન ખેતી તથા પશુપાલન સાથે જોડાયેલું હતું. તેથી ગાય પ્રત્યેનો આદર માત્ર ધાર્મિક ભાવના નહોતો, તેમાં કૃતજ્ઞતા અને લાગણી પણ હતી.
બોળ ચોથની લોકકથા ગુજરાત-સૌરાષ્ટ્ર અને ઉત્તર ભારતમાં ખૂબ જાણીતી છે. કથા મુજબ એક ઘરમાં સાસુ, વહુ, ગાય અને તેનું વાછરડું રહેતાં હતાં. વાછરડાનું નામ ઘઉંલો હતું.
એક દિવસ સાસુ બહાર જતી વખતે વહુને કામ સોંપીને ગઈ. વહુએ વાતનો ખોટો અર્થ કર્યો. સાસુએ ઘઉંની રસોઈ કરવાનું કહ્યું હતું, પરંતુ વહુ ઘઉંલા વાછરડાને સમજી બેઠી અને અજાણતાં તેને નુકસાન પહોંચાડ્યું. આ ગેરસમજથી સાસુ-વહુ ખૂબ દુ:ખી થયાં.
સાંજે ગાય ઘરે આવી ત્યારે તેણે પોતાના વાછરડાને શોધ્યું. વાછરડું ન દેખાતાં તે વ્યાકુળ બની ગઈ. લોકકથા મુજબ, ગાયની મમતાથી આખરે વાછરડું સહીસલામત મળી આવ્યું અને સાસુ-વહુને ખૂબ આનંદ થયો.
આ વાર્તામાં કેટલીક ચમત્કારિક વાતો છે, જે આજની પેઢીને કદાચ ન માન્યામાં આવે. તેથી તેનો મૂળ સંદેશ સમજવો જરૂરી છે. આ કથા કોઈ દંતકથા ભલે હોય, પણ તે લાખો લોકોની શ્રદ્ધાનું પ્રતીક છે. તેનું કેન્દ્રબિંદુ માતાની મમતા છે. માતાનો પ્રેમ કોઈ ભાષાનો મોહતાજ નથી. માણસ હોય કે પ્રાણી, સંતાન માટેની લાગણી સરખી જ હોય છે.
બોળ ચોથના દિવસે મહિલાઓ વ્રત રાખે છે. કેટલીક જગ્યાએ આખો દિવસ ઉપવાસ કરવામાં આવે છે, તો કેટલીક જગ્યાએ એકટાણું કરવામાં આવે છે.
પરંપરા મુજબ આ દિવસે ઘઉંનો ઉપયોગ કરવામાં આવતો નથી અને ઘઉંની કોઈ વાનગી બનાવાતી નથી. કેટલાક વિસ્તારોમાં શાક સમારવાનું અને અનાજ દળવાનું પણ ટાળવામાં આવે છે. આ બધા નિયમો લોકકથા સાથે જોડાયેલા છે. જોકે, દરેક વિસ્તાર અને પરિવાર પ્રમાણે આ પરંપરામાં ફેરફાર જોવા મળે છે.
આજે મોબાઈલથી કંટાળેલા ઘણા યુવાનો ભારતીય સંસ્કૃતિના તહેવારોમાં રસ લેવા લાગ્યા છે. તેમાં તેમને એક નવા પ્રકારની શાંતિનો અનુભવ થાય છે. બાળકો પણ આવી કથાઓ શાંતિથી સાંભળે છે, જે એક સારી નિશાની છે.
આ દિવસે ગાય અને વાછરડાને પ્રેમથી શણગારવામાં આવે છે. તેમના કપાળે કંકુ કરવામાં આવે છે, ફૂલ ચઢાવવામાં આવે છે અને આરતી ઉતારવામાં આવે છે. કેટલીક જગ્યાએ બાજરીની ઘૂઘરી જેવી પરંપરાગત વાનગી ધરાવવામાં આવે છે. આ સમગ્ર પ્રસંગમાં દેખાડા કરતાં શ્રદ્ધાનું મહત્વ વધારે છે.
બોળ ચોથ આપણને જીવદયાનો પાઠ ભણાવે છે. ગાયની પૂજા કરવાનો અર્થ માત્ર એક દિવસ ફૂલ ચઢાવવાનો નથી, તેની સાચી સેવા કરવી પણ એટલી જ જરૂરી છે.
આજે શહેરોમાં પણ આ ભાવનાને જીવંત રાખી શકાય છે. તરસ્યા પ્રાણીને પાણી પાવું, ભૂખ્યા જીવને ખાવાનું આપવું અને ઘાયલ પ્રાણીને મદદ કરવી એ પણ જીવદયા જ છે. તહેવારની સાચી ભાવના ત્યારે જ પ્રગટે છે, જ્યારે તે આપણા વર્તનમાં દેખાય.
આજની નવી પેઢી ટેકનોલોજીની દુનિયામાં મોટી થઈ રહી છે. તેને ઘણી પરંપરાઓની જાણ નથી. તેથી વડીલોએ બાળકોને બોળ ચોથની કથા કહેવી જોઈએ, ગાય-વાછરડાના પ્રેમ વિશે સમજાવવું જોઈએ અને જીવદયાનો અર્થ સમજાવવો જોઈએ. આ રીતે આ તહેવાર માત્ર એક દિવસની ઉજવણી ન રહેતાં સંસ્કાર બનીને નવી પેઢીના જીવનમાં ઉતરશે.
બોળ ચોથ શ્રદ્ધાનો, માતૃત્વનો અને પ્રેમને વંદન કરવાનો તહેવાર છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે માણસનું હૃદય દયાળુ હોવું જોઈએ, પ્રાણીઓ પ્રત્યે કરુણા અને પરિવાર પ્રત્યે લાગણી હોવી જોઈએ. ગાયની આંખોમાં દેખાતી મમતા અને વાછરડાની નિર્દોષતા આપણને જીવનનો
સૌથી સરળ અને સાચો પાઠ શીખવે છે.
સુરેશ ભટ્ટ
