જીમમાં જીવનું જોખમ - શું વધુ પડતી કસરત હાર્ટ એટેકનું કારણ બને છે?
૧. નૌગાંવની હચમચાવી નાખતી ઘટના
આસામના નૌગાંવમાં બનેલી એક ઘટનાએ આખા દેશને હચમચાવી દીધો છે. સીસીટીવી ફૂટેજમાં સ્પષ્ટ દેખાય છે કે ડૉક્ટર શાહીન રહેમાન જીમમાં ઘૂંટણિયે બેસીને કેબલ ક્રોસઓવર એક્સરસાઇઝ કરી રહ્યા હતા અને અચાનક મોંના બળે નીચે પડી ગયા. થોડી જ ક્ષણોમાં તેમનું મોત થયું. કારણ હતું - અચાનક આવેલો હાર્ટ એટેક. એક ડૉક્ટર, જે પોતે સ્વાસ્થ્યનું ધ્યાન રાખતો હોય, તેનું જીમમાં જ મોત થાય એ ઘટના અનેક સવાલો ઉભા કરે છે.
૨. શું વધુ પડતી કસરતથી હાર્ટ એટેક આવે?
આ સવાલનો જવાબ હા અને ના બંનેમાં છે. મુંબઈની સર એચ.એન. રિલાયન્સ હોસ્પિટલના સ્પોર્ટ્સ મેડિસિન વિભાગના ડાયરેક્ટર ડૉ. આશિષ કોન્ટ્રાક્ટરનું કહેવું છે કે "વધુ પડતી કસરત સીધી રીતે હાર્ટ એટેકનું કારણ નથી બનતી." તેમના મતે, કસરત માત્ર એક ટ્રિગર તરીકે કામ કરે છે.
બીજી તરફ, યુનિવર્સિટી ઓફ ક્વીન્સલેન્ડ સહિતના અભ્યાસો કહે છે કે લાંબા સમય સુધી સતત ભારે એન્ડ્યોરન્સ એક્સરસાઇઝ હૃદયમાં અનિયમિત ધબકારા એટલે કે એરિથમિયા પેદા કરી શકે છે, જે ગંભીર કિસ્સામાં હાર્ટ એટેક તરફ દોરી જાય છે.
૩. અચાનક હાર્ટ એટેક કેમ આવે છે? - વિજ્ઞાન શું કહે છે?
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશન (AHA) અને અનેક કાર્ડિયોલોજી જર્નલના અભ્યાસો મુજબ, કસરત દરમિયાન હાર્ટ એટેકનું મુખ્ય કારણ Occult Heart Disease એટલે કે છુપાયેલી હૃદયની બીમારી છે.
જ્યારે આપણે તીવ્ર કસરત કરીએ છીએ, ત્યારે હૃદય પર લોડ વધી જાય છે, બ્લડ પ્રેશર અને હાર્ટ રેટ એકદમ વધી જાય છે. જો ધમનીમાં પહેલેથી ૭૦-૮૦% બ્લોકેજ હોય, તો આ અચાનક વધેલા દબાણથી પ્લાક તૂટી શકે છે અને લોહીનો ગઠ્ઠો બની જાય છે.
૪. આજના યુવાનોમાં વધતું જોખમ
કાર્ડિયોલોજિસ્ટ ડૉ. હનુમંથ રેડ્ડીએ ચેતવણી આપી હતી કે યુવાનોમાં અચાનક ભારે વર્કઆઉટ કરવાથી હૃદયની બીમારીઓ વધી રહી છે. આજકાલ સોશિયલ મીડિયાના પ્રભાવમાં આવીને ૨૦-૩૦ વર્ષના યુવાનો એક મહિનામાં બોડી બનાવવા માટે સ્ટેરોઇડ, પ્રી-વર્કઆઉટ સપ્લિમેન્ટ અને અતિશય હેવી લિફ્ટિંગ કરે છે. શરીર તૈયાર ન હોય અને સીધું જ હેવી વેઇટ ઉઠાવવામાં આવે તો હૃદય પર ગંભીર તણાવ આવે છે.
૫. વધુ પડતી કસરતના ૫ મુખ્ય જોખમી પરિબળો
- ઓવરટ્રેનિંગ: રોજ કલાકો સુધી આરામ વગર તીવ્ર કસરત કરવાથી હૃદય નબળું પડે છે.
- અચાનક લોડ વધારવો: ધીમે ધીમે પ્રગતિ કરવાને બદલે અચાનક વજન વધારી દેવાથી કાર્ડિયાક લોડ વધે છે.
- પાણીની કમી: પરસેવાથી પાણી ઓછું થવાથી લોહી ઘટ્ટ થાય છે અને જોખમ વધે છે.
- ઊંઘ અને તણાવ: પૂરતી ઊંઘ ન લેવી અને માનસિક તણાવ એ હૃદય માટે ઝેર સમાન છે.
- સપ્લિમેન્ટનો ખોટો ઉપયોગ: ઘણા પ્રી-વર્કઆઉટમાં કેફીનનું પ્રમાણ ખૂબ વધારે હોય છે, જે હાર્ટ રેટને અસામાન્ય રીતે વધારી દે છે.
૬. કોને સૌથી વધુ ધ્યાન રાખવાની જરૂર છે?
જે લોકો લાંબા સમયથી બેઠાડુ જીવન જીવે છે અને અચાનક જીમ શરૂ કરે છે, તેમને સૌથી વધુ જોખમ છે. અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશન પણ કહે છે કે જે લોકો નિયમિત કસરત નથી કરતા, તેમના માટે અચાનક ભારે કસરત જોખમી બની શકે છે. ઉપરાંત, જેમના પરિવારમાં ૫૦ વર્ષથી ઓછી ઉંમરે હાર્ટ એટેકનો ઇતિહાસ હોય, ડાયાબિટીસ, હાઈ બીપી, કોલેસ્ટ્રોલ હોય, ધૂમ્રપાન કરતા હોય, તેમણે ખાસ કાળજી લેવી જોઈએ.
૭. જીમ જતા પહેલા આ તપાસ અવશ્ય કરાવો
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશને રમતગમતમાં ભાગ લેતા પહેલા ૧૨-પોઇન્ટના કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર સ્ક્રીનિંગની ભલામણ કરી છે.
૮. સુરક્ષિત કસરત કેવી રીતે કરવી?
- વોર્મ-અપ અને કૂલ-ડાઉન: કસરત પહેલા ૧૦ મિનિટ વોર્મ-અપ અને પછી કૂલ-ડાઉન ફરજિયાત છે.
- ધીમે ધીમે પ્રગતિ: પહેલા અઠવાડિયે હળવી કસરત, પછી ધીમે ધીમે વજન વધારો.
- શરીરના સંકેતો સાંભળો: છાતીમાં દુખાવો, ચક્કર, અસામાન્ય શ્વાસ ચઢવો, જડબા કે ડાબા હાથમાં દુખાવો થાય તો તરત કસરત બંધ કરો.
- પાણી પીતા રહો: થોડા થોડા અંતરે પાણી પીતા રહો.
૯. જીમ સંચાલકોની જવાબદારી
અમેરિકન હાર્ટ એસોસિએશનની ગાઇડલાઇન મુજબ દરેક ફિટનેસ સેન્ટર પાસે ઇમરજન્સી પ્લાન હોવો જોઈએ. તેમાં તાત્કાલિક CPR, AED (ઓટોમેટેડ એક્સટર્નલ ડિફિબ્રિલેટર) મશીન અને ટ્રેઇન્ડ સ્ટાફ હોવો જરૂરી છે. નૌગાંવની ઘટનામાં જો તરત જ CPR અને AED મળ્યું હોત, તો કદાચ ડૉક્ટરનો જીવ બચી જાત. ગુજરાતના મોટાભાગના જીમમાં આ સુવિધા જ નથી, જે ખૂબ ચિંતાજનક છે.
૧૦. નિષ્કર્ષ: ડરવાની નહીં, સમજવાની જરૂર છે
કસરત હૃદયની દુશ્મન નથી, દોસ્ત છે. નિયમિત, સંતુલિત કસરતથી હૃદય મજબૂત બને છે. પરંતુ "No Pain, No Gain" ની ખોટી માનસિકતા જીવલેણ બની શકે છે. ડૉ. શાહીન રહેમાનની ઘટના આપણને એ જ શીખવે છે કે ફિટનેસનો અર્થ માત્ર સિક્સ પેક નથી, અંદરથી ફિટ હોવું વધુ જરૂરી છે.
તેથી જીમ જવાનું બંધ ન કરો, પણ સ્માર્ટ બનો. ડૉક્ટરની સલાહ લો, તપાસ કરાવો, અને સૌથી અગત્યનું - શરીરની સાંભળો. યાદ રાખો, સારું સ્વાસ્થ્ય એ દોડ નથી, એ એક સમજદારીભરી સફર છે.
ટિપ્પણીઓ નથી:
ટિપ્પણી પોસ્ટ કરો
નોંધ: ફક્ત આ બ્લોગનો સભ્ય જ ટિપ્પણી પોસ્ટ કરી શકે છે.